برخی مکانها فراتر از فضا و کالبد معماری، به «نماد» تبدیل میشوند. در میان صحن و سرای وسیع بارگاه امام هشتم(ع) «پنجره فولاد» چنین جایگاهی دارد. بسیاری از ما یا خودمان گرهی بر این شبکههای آهنین زدهایم یا تصویر زائرانی را که با چشمانی اشکبار به این پنجره پناه بردهاند، در ذهن داریم. اما این آیین «توسل» و «دخیلبستن» چه ریشههای تاریخی در اسناد مکتوب دارد؟
برای یافتن پاسخ باید از میان ازدحام صحن انقلاب به راهرو آرام «مرکز اسناد آستان قدس رضوی» سری بزنیم؛ جایی که مکاتبات اداری تاریخی، پرده از رازهای معنوی زائران در قرنهای گذشته برمیدارند.
سفری به ۱۷۰ سال پیش؛ وقتی درهای حرم مطهر شبها بسته میشد
زهرا فاطمی مقدم، کارشناس پژوهش این مرکز با تکیه بر اسناد دوره قاجار، دریچهای نو به این سنت دیرینه میگشاید. او میگوید: «برخلاف امروز که حرم مطهر ۲۴ ساعته پذیرای زائران است، در دوره قاجار شبها درهای حرم مطهر بسته میشد. همین موضوع سبب شده اسناد جالبی از گزارشهای کشیکباشیها بهجا بماند».در یکی از این اسناد که متعلق به سال ۱۲۷۶ هجری قمری(حدود ۱۸۰ سال پیش) است، ماجرای سه بانو از منسوبان «حاجی محسن خان» روایت شده که پشت پنجره «بالاسر» دخیل بسته بودند. متن سند روایت میکند که این بانوان باوجود اصرار خادمان برای استقرار در مقبرهای امن، حاضر به ترک محل دخیل نشدند. در نهایت به دستور «میرزای سرکشیک»، فراشی معتمد مأمور شد تا صبح بالای سر آنها بماند تا هم امنیتشان حفظ شده و هم رشته توسلشان گسسته نشود.
از نگاه جهانگردان تا گزارش سرکشیکان
سنت توسل در مشهد حتی از نگاه جهانگردان خارجی نیز دور نمانده است. «کمپفر» سیاح دوره صفوی در سفرنامهاش مینویسد شفایافتن بیماران و بازگشت نور به چشمان نابینایان از طریق توسل در این دربار، میان مردم امری مشهور بوده است.
در سندی دیگر از همان سالهای دور، حکایت «سیدی» آمده که در پایین پای ضریح مطهر دخیل شده بود. گزارش میگوید او را با اصرار زیاد جابهجا کردند، اما او حاضر به خروج از روضه منوره نشد و تمام شب را پشت درِ پایین پا به بیتوته و راز و نیاز گذراند.
همانگونه که در این اسناد مشخص است، ضریح مطهر و پنجره بالاسر ازجمله مکانهایی بوده که زائران به آنجا رفته و به امام رضا(ع) متوسل میشدند. امروزه نیز پنجره فولاد صحن انقلاب اسلامی حرم مطهر امام هشتم(ع) یکی از نقاط شاخص آستان مبارک حضرت ثامنالحجج(ع) است که به عنوان محلی برای توسل به امام رضا(ع) شناخته میشود.
توسل؛ پلی میان نیاز بنده و واسطه الهی
اما چرا زائران حرم مطهر امام رضا(ع) اینگونه به پنجره فولاد دل بستهاند؟ از منظر کلامی و قرآنی، توسل به معنای یافتن وسیلهای برای نزدیکی به درگاه الهی است. در آیات مختلف قرآن کریم، ازجمله آیه ۶۴ سوره نسا و همچنین آیه ۹۷ سوره مبارکه «یوسف» به واسطه قرار دادن انسانی صالح اشاره شده است؛ «...برادران یوسف از پدر تقاضا کردند در پیشگاه خداوند برای آنها استغفار کند و یعقوب نیز این تقاضا را پذیرفت...» که تصریح میکند طلب استغفار از طریق اولیای الهی نه تنها با توحید منافاتی ندارد، بلکه راهی میانبر برای جلب رحمت خداوند است. بر این اساس در فرهنگ زیارت و با توجه به آموزههای مهم دین و شریعت مبین اسلام و بهویژه مذهب شیعه دوازده امامی، توسل به معصومین(ع) و اهل بیت عصمت و طهارت(ع) بسیار سفارش شده است.
اگر چه بهطور مشخص نمیتوان زمان دقیقی را برای آغاز این سنت و رسم دیرینه در حرم مطهررضوی بیان کرد، اما با توجه به جایگاه این بارگاه مقدس در میان شیعیان که از دیرباز محل توسل و ملجأ و پناه متوسلین به آن حضرت بوده باید توسل جستن به این آستان مبارک را هم سنتی دیرینه در این حرم شریف دانست.
این سنت که در دوره صفویه با رسمیشدن مذهب تشیع شکوهی مضاعف یافت، در دوره قاجار به لایههای مختلف زندگی مردم نفوذ کرد؛ از نذر و نیاز برای شفای بیماری تا حاجتخواهی برای گشایش در امور زندگی.
مرز میان سلوک معنوی و خرافه
گزارشهای مرکز اسناد آستان قدس رضوی نشان میدهد آیین زیارت همواره با نوعی «فهم عمیق» همراه بوده است. توسل زائران در حرم مطهر امام رئوف(ع) دارای کارکردهای متفاوتی است. گاهی توسل و شفاعتخواهی برای رسیدن به حاجتهای مختلف است و بسیاری از زائران با نیت درمان بیماری، حل مشکلات خانوادگی، موفقیت در امور زندگی و... به این عمل رو میآورند. برخی از موارد توسل همراه با نذر کردن است، بهگونهای که فرد متوسل شده با خدای متعال عهد میکند در صورت برآورده شدن حاجت، عمل نیکویی را انجام دهد. گاهی نیز توسل به عنوان نشانهای از حضور زائران و باور به قداست مکان مورد توجه است. با وجود این در سالهای اخیر علمای دین بر پرهیز از رفتارهای افراطی یا ابزارهای خرافی در هنگام توسل تأکید کردهاند، اما اصل «شفاعتخواهی» همچنان به عنوان قلب تپنده زیارت باقی مانده است.
امروز «پنجره فولاد» در صحن انقلاب، میراثدار آن گزارشهای قدیمی است. اسنادی که نشان میدهند بیش از ۱۷۰ سال است که زائران، فارغ از رتبه و مقام، در این قطعه از بهشت، روایتگر قصههایی از امید، اشک و دلدادگی به امام رئوف(ع) بودهاند.این اسناد تنها تکه کاغذهایی قدیمی نیستند؛ آنها گواهی میدهند توسل در حرم مطهر بهویژه در مکانهایی مانند پنجره فولاد، شناسنامه معنوی زائرانی است که در طول تاریخ، حاجت خود را به صاحب گنبد طلا و مشبکهای سیمین و زرین سپرده و با دلی آرام به خانه بازگشتهاند.
نظر شما